คนเรามักมีความฝัน แตกต่างกันไป คนชอบดูนกยิ่งมีความฝันแปลกออกไปอีก หลายคนเมื่ออ่านชื่อเรื่องคงคิดในใจว่า อะไรของเขาน๊ะ แหล่งกำเนิดนกอะไร จะไปทำไม๊ และมันอยู่ที่ไหน เริ่มเป็นคำถามที่ชักจะสนใจขึ้นมาบ้างแล้วใช่ไหม

แหล่งกำเนิดของนก หรือแหล่งสร้างรังวางไข่ของนกส่วนมากหลายชนิดที่มาเยือนเมืองไทยในช่วงฤดูหนาว หรือตั้งแต่ประมาณเดือนกันยายนจนถึงพฤษภาคม มาจากทางตอนเหนือของเอเซียอันได้แก่พื้นที่บางส่วนของประเทศสหภาพโซเวียต (USSR) เดิม ปัจจุบันเรียกประชาคมรัฐเอกราช (Commonwealth of Independent States หรือ CIS) ในไซบีเรีย ตอนเหนือของแมนจูเรีย มองโกเลีย และจีน เป็นพื้นที่กว้างใหญ่โดยเฉพาะไซบีเรีย สภาพป่าส่วนใหญ่เป็นแบบทุนดรา และไทก้า(ป่าสน) ในบริเวณเหล่านี้อาจจะมีผู้คนอาศัยอยู่น้อย เพราะอากาศไม่อำนวยและความห่างไกล จึงเป็นแหล่งที่ดีของการที่นกจะผสมพันธุ์ สร้างรัง วางไข่ ในฤดูร้อน ซึ่งอากาศคงคล้ายฤดูหนาวจริง ๆ ในบ้านเราที่นึกเดาได้ว่าคงจะมีลมเย็นพัดผ่านแต่คงไม่ถึงกับหนาวเย็น และที่ว่าเป็นนกย้ายถิ่นในฤดูหนาวนั้นหมายถึง ฤดูหนาวของเขานั่นเอง หรืออีกนัยหนึ่งนกย้ายถิ่นหนีความหนาว

นกย้ายถิ่น เป็นเรื่องที่น่าสนใจที่จะศึกษาติดตามเป็นอย่างมาก หลายคนคงอยากจะรู้ว่านกมาจากที่ไหน และลงแวะที่ไหนบ้าง ชีวิตในแหล่งสร้างรังของมันเป็นอย่างไร ซึ่งก็คงคล้ายนกประจำถิ่นในบ้านเราที่เมื่อผสมพันธุ์จะมีขนสวยงาม และรื่นเริงด้วยการร้องเพลงเพื่อหาคู่ เราเคยเห็นนกชายเลนและนกชนิดอื่น ๆ ที่ย้ายถิ่นเข้ามาในเมืองไทยในฤดูหนาวจะมีขนไม่ค่อยสวย จึงอยากจะได้เห็นว่าในฤดูผสมพันธุ์นกเหล่านี้จะสวยงามสักแค่ไหน

เมื่อคิดก็เริ่มจินตนาการ และค้นคว้า ซึ่งข้อมูลต่อไปนี้ได้จากหนังสือ A field guide to Birds of the USSR แต่งโดย V.E.Flint,R.V,Boehme et.al พิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2527 เป็นเวลา 10 ปีมาแล้ว ข้อมูลต่าง ๆ อาจเปลี่ยนไปบ้างแล้ว

นกย้ายถิ่นรัสเซีย นกใน CIS มีประมาณ 750 ชนิด บางส่วนย้ายถิ่นในฤดูหนาวไปประเทศทางตะวันตกและใต้ เช่นทางยุโรป ทะเลเมดิเตอร์เรเนียน อัฟริกาเหนือ เอเซียตะวันตก อินเดีย และเอเซียตะวันออกเฉียงใต้ บางชนิดบินไกลไปถึงอาฟริกากลาง และอัฟริกาใต้ นิวกินี ออสเตรเลีย นิวซีแลนด์ และนกบางชนิดย้ายถิ่นภายในประเทศ เช่น ไปทางทะเลสาบแคสเปียน ทะเลดำ

นกที่อาศัย สร้างรังในแถบรัสเซียด้านที่อยู่ในทวีป จะย้ายถิ่นไปยังตะวันตกและตะวันตกเฉียงใต้ ส่วนนกที่อาศัยอยู่ในไซบีเรียจะบินลงมาทางใต้ และนกจากภาคตะวันออกของไซบีเรียจะบินลงมาทางใต้และตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งเป็นนกพวกที่บินเข้ามาในบ้านเรา นกจากแหลมชูคอทสกี (Chukotski) ทางตะวันออก จะบินไปอเมริกากลางและอเมริกาใต้

มีนก อีกหลายชนิด ที่น่าจะบินมาเมืองไทยได้อีก โดยเฉพาะพวกนกน้ำ เช่น Goose, Swan, Stork และเป็ดป่าอื่น ๆ แต่อาจเป็นเพราะว่าความสมบูรณ์ของแหล่งน้ำลงหากินไม่เหมาะสม จึงไม่มาลงไทย แต่ไปแวะตามประเทศเพื่อนบ้าน เช่น พม่า ลาว เขมร เวียดนาม

ใน CIS แบ่งสภาพป่าที่นกอาศัยอยู่ได้ เป็น 10 แบบ (ดูแผนที่ และขอเรียกชื่อนกเฉพาะภาษาอังกฤษเท่านั้น ไม่เช่นนั้นทั้งเรื่องจะมีแต่ชื่อนก) ได้แก่

1. เขตขั้วโลกเหนือ (Arctic zones) อากาศหนาวจัดมีนกไม่มากชนิด เป็นพวกนกชายเลน นกเกาะต้นไม้ (passerine) มีน้อยมาก

2. เขตทันดรา (Tundra zones) มีนกมากชนิดกว่าแบบที่ 1 มีนกชายเลนหลายชนิด นกเกาะต้นไม้ยังมีน้อย แต่ก็มีบ้างเช่น Red-throated Pipit, Bluethroat, Yellow Wagtail, Little Bunting เหยี่ยวเช่น Peregrine Falcon

3. เขตป่าไม้ - ทุนดรา (Forest – Tundra zones) ชนิดนกผสมระหว่างทุนดราทางเหนือและป่าสนไทก้าทางใต้ นกชายเลนน้อยลง มีนกเกาะต้นไม่มากขึ้น มีเป็ด เช่น Green-winged Teal, Eurasian Wigeon, Northern Shoveler

4. เขาป่าสน (Taiga Zones) ได้แก่บริเวณที่เป็นป่าสนผลัดใบ จะมีนกเกาะต้นไม้มากขึ้น นกที่ร้องเพลงไพเราะ ได้แก่ Orange-flanked Bush Robin, Siberian & Scaly Thrush, White- throated Rock Thursh เหยี่ยวมี Northern Goshawk, Northern Sparrow Hawk ป่าสนไทก้า ที่แม่น้ำอามูร์ ในโซเวียตตะวันออกไกลมีชนิดนก เช่น Blue and White, Nacissus Flycatttcher, Ashy Minivet, Chestnut-flanked White-eye, Indian Cuckoo, Hodgson's Hawk Cuckoo, Black capped Kingfisher นอกจากนี้ยังมีนกจาบปีกอ่อน (buntings) สร้างรังหลายชนิด เช่น Chestnut Bunting, Black-faced and Yellow-throated Bunting

5. ป่าเบญจพรรณ (Mixed and broad- leaved Forests) มีชนิดนกคล้ายบริเวณไทก้าหลายชนิด ยกเว้นแถบฝั่งตะวันออก พื้นที่ได้ถูกเปลี่ยนสภาพเป็นพื้นที่เกษตรกรรมมากขึ้น ชนิดนกก็เริ่มเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม

6. เขตกึ่งป่ากึ่งทุ่งสเตปป์ (Forest-steppe zones) เป็นพื้นที่โล่ง ทีป่าทางตอนเหนือ มีนกเช่น Eurasian Kestrel ที่ใกล้น้ำมีเป็ด Tufted Pochard,Garganey, Ruddy and Common Shelduck นกชายเลน เช่น Bar-tailed Godwit, Eurasian Curlew, Tern and Gull นกเกาะต้นไม้ มี Great Reed Warbler พื้นที่ได้ถูกเปลี่ยนสภาพไปมากแล้ว

7. เขตทุ่งหญ้าสเตปป์ (Steppe zones) มีผู้คนเข้ามาอาศัยและทำการเกษตรกรรม มีนกเช่น Tree and House Sparrow, Barn Swallow มีพวกนก Lark and Pipit เช่น Richard's Pipit

8. เขตกึ่งทะเลทราย (Semi-desert zones) อยู่ระหว่างทุ่งหญ้าสเตปป์ และทะเลทราย จึงมีนกทั้งสองแบบ เช่น Black–winged Stilt, Black–capped Avocet นกน้ำได้แก่ Eurasian Bittern

9. เขตทะเลทราย (Desert zones) นกเฉพาะถิ่น (endemic) หลายชนิดและ Black- crowned Night Heron, Glossy lbis, Grey and Purple Heron, Great Comorant

10. เขตภูเขา (Montain zones) เป็นนกเฉพาะถิ่นหลายชนิด และนกเกาะต้นไม้ เช่น Blue Whistling Thrush, White-capped River Chat, Rufous-tailed Flycather เป็นต้น

แหล่งดูนก อาจแบ่งเป็น 5 พื้นที่ ได้แก่

1. รัสเซียด้านยุโรป (European USSR) มีพื้นที่ทางเหนือเป็นแบบทุนครา และทุ่งหญ้าสเตปป์ทางใต้ นกในด้านนี้มีหลายชนิด ส่วนมากจะพบได้ในยุโรปตะวันตก และทะเลเมดิเตอร์เรเนียน ด้วย

2. คอเคซัส และทรานส์คอเคซัส (Caucassus & Trans Caucassus) หรือทางตะวันตกเฉียงใต้ของประเทศ เป็นนกที่พบได้ในยุโรปตะวันตก และเมดิเตอร์เรเนียนเช่นกัน

3. ไซบีเรีย (Siberia) เป็นพื้นที่แบบทุนดรา และป่าสนไทก้า บางแห่งจะเข้าไปยากนอกจากเมือง เออร์คุตส์ (Irkutsk) ใกล้ ทะเลสาบไบคาล ที่เปิดให้นักท่องเที่ยวเข้าไปได้ นกที่พบมีเป็ดไบคาล (Baikal Teal) และที่ปากแม่น้ำเซลังกา มีนกที่หายากอยู่ที่นี่ คือ Asian Dowitcher นกหลายชนิดสร้างรังอาศัยอยู่รอบ ๆ ทะเลสาบไบคาล รวมทั้งนก Olive-backed Pipit, Black-faced and Yellow Bunting, Dusky & Radde's Warbler, Thick-billed Warbler, Pallas's Warbler, Yellow-browed Leafwarbler, Siberian Bush Robin, Rufous-tailed Robin, Scaly Thrush เขาว่าน่าไปเยือนในช่วงพฤษภาคม - กรกฎาคม และกันยายน

4. โซเวียตตะวันออกไกล (Soviet Far East) เป็นแหล่งที่น่าดูนกที่สุด ในเมืองคาบารอฟส์ (Khabarovsk) จะพบนก Siberian Thrush, Chestnut-fanked White-eye, Naciscus Flycather, Black-naped Oriole, Purple-backed Starling, Shrenck's Bittern น่าไปเยือนในช่วง พฤษภาคม – มิถุนายน และแหล่งสุดท้าย

5. ตอนกลางเอเซียและคาซัสถาน (Central Asia & Kasakhstan) ตามข้อมูลพอสังเขปข้างต้น เวลาและพื้นที่ที่น่าสนใจสำหรับเราจะไปดูนกพวกที่ย้ายถิ่นเข้ามาในไทย คือช่วงเดือนพฤษภาคม - กันยายน ในพื้นที่ไซบีเรีย (3) และโซเวียตตะวันออกไกล (4) แม่น้ำอามูร์ เลาะไปทะเลสาบไบคาล อาจนั่งรถไฟสายทรานส์ไซบีเรียที่เคยได้ยินกิตติศัพท์ว่า ต้องนั่งกันนานเป็นสิบวันเริ่มจากตะวันออกของมอสโคว์ไปสุดทางที่วลาดิวอสต๊อก ซึ่งอาจจะต้องลงแวะเมืองระหว่างทางที่พอจะไปดูนกได้ อาจมีพื้นที่แบบป่าสนไทก้า และทุ่งหญ้าสเตปป์บางส่วนแต่เขตทุนดราคงยากที่จะไป นอกจากนกแล้ว ผู้คนและวัฒนธรรมของประเทศเขาก็คงน่าสนใจ เช่น ชีวิตในชนบทและในเมืองมอสโคว์ ที่มีสิ่งก่อสร้างใหญ่โต ถนนกว้างขวาง จตุรัสแดง หรือเมืองเลนินกราดที่สวยงามหรือเมืองเล็กอื่น ๆ ระหว่างทาง แต่ยังไม่รู้เลยว่าจะไปอย่างไรนอกจากจะร่วมไปกับทัวร์ดูนกต่างประเทศที่เขาจัดกันอยู่แล้ว ถ้าจะบุกบั่นไปเองการเข้าประเทศเขาคงไม่ใช่เรื่องง่าย เพราะวิธีการคงแตกต่างไปจากที่อื่น ๆ จะพูดภาษาอะไร สถานการณ์ทางการเมืองของเขาก็ยังไม่แน่นอน ซึ่งอาจจะส่งผลกระทบให้กับทุกเรื่อง ทุกอย่างยังดูมืดมนเลือนลาง...จะมีวันนั้นไหม

"ชี่-วิด"
พ.ย. 2537