เมื่อเรามีเวลาเงยมองท้องฟ้า สีสวยในฤดูหนาวซึ่งไม่ว่างเปล่า แต่มีนกตัวเล็กปีกเรียวเพรียวลม บินร่อนแฉลบกระจัดกระจายอยู่ทั่วไป ช่วยให้รู้สึกสบายใจหายเหงา เพลินติดตามฝูงนกนั้นเตลิดไปในท้องฟ้า

เราเคยสงสัยว่า นกนางแอ่นเหล่านั้นไปไหนกัน บินอยู่อย่างนั้นเป็นวัน ๆ ไม่เหนื่อยหรือ แต่พอโตขึ้นก็ได้รู้ว่าที่เห็นนกบินเล่นลมตลอดทั้งวัน โดยไม่กินอาหารเช่นนั้นย่อมเป็นไปไม่ได้เลยลองคิดกลับกันดูเผื่อว่าจะง่ายขึ้น คือ จากท้องฟ้ากลับมาเป็นในน้ำบ้าง ทำให้เห็นภาพได้ว่า นกมิได้บินเล่น ๆ ล้อลมออกกำลังอยู่เพียงอย่างเดียวไปทั้งวัน แต่นกจะต้องหาอาหารกินไปด้วยขณะนั้น เพราะรูปร่างอันเหมาะสมของนกนางแอ่นที่ธรรมชาติสร้างให้มา เช่นเดียวกันกับปลาที่ว่ายวนวกเวียนอยู่ใต้น้ำทั่วไป และเมื่อพบแหล่งอาหารเข้าที่หนึ่ง ปลาก็จะกรูเข้ามาร่วมหากินกันเป็นฝูง เช่นเดียวกันกับฝูงนกนางแอ่น และความรู้ที่ว่านกนางแอ่นทุกชนิดเป็นนกกินแมลงเป็นอาหาร ทำให้นึกออกได้ทันทีว่าท้องฟ้า ซึ่งดูเหมือนว่างเปล่านั้นต้องมีแมลงแน่ เพราะตามธรรมชาติ ไม่เคยมีสิ่งใดที่มีอยู่อย่างสูญเปล่า ไร้ประโยชน์เลย เช่นเดียวกันในอากาศที่สูงขึ้นไปจากพื้นดินเช่นนั้น ก็ต้องมีแมลงขนาดเล็ก ซึ่งอยู่ในระยะไกลเกินสายตาของเราที่จะมองเห็น แต่ถ้าใช้กล้องส่องตาส่องดูขณะที่มีนกนางแอ่นบินวนอยู่ในบริเวณนั้น เราก็จะเห็นแมลงที่มีอยู่มากมายเหล่านั้นได้ มีนักบินบางคนเคยเห็นผีเสื้อและแมลงเล็ก ๆ บินอยู่นอกหน้าต่างขณะที่เครื่องบินอยู่ในระยะความสูงถึง 4,000 ฟุต และถ้าบริเวณนั้นอยู่เหนือเมืองใหญ่แหล่งอาศัยของผู้คนจำนวนมากมาย หรือเป็นพื้นที่เกษตรกรรมกว้างมหาศาลก็คงไม่เป็นที่สงสัยอันใดว่าจะไม่มียุง แมลงอื่น ๆ รวมทั้งแมลงศัตรูพืชอยู่ในบริเวณนั้นด้วย และนั่นย่อมหมายถึงการทำหน้าที่ตามธรรมชาติของนกนางแอ่นด้วยการบินร่อนจับแมลงกิน เป็นการช่วยลดและควบคุมจำนวนแมลงในธรรมชาติไว้ได้อย่างน่ายกย่องและน่าขอบคุณ นอกจากจะมีแมลงในอากาศแล้ว บนผิวน้ำ ในน้ำ และลึกลงไปที่พื้นดินใต้น้ำ ก็ยังมีแมลงชนิดต่าง ๆ อาศัยอยู่ได้ด้วย เช่นเดียวกันกับแมลงที่อยู่บนพื้นดิน ในกอหญ้าหรือบนคาคบไม้สูง หรือแม้แต่ในอากาศ ก็คงมิใช่เรื่องผิดแปลกอะไร และในบริเวณที่มีแมลงอาศัยอยู่นี้ต่างก็มี สัตว์กินแมลงเป็นตัวควบคุมจำนวนแมลงไว้ ให้มีอยู่อย่างเหมาะสม มีกินเป็นอาหารสืบต่อไป ยังความสมดุลไว้เพื่อสรรพสิ่งในธรรมชาติที่มีกิจกรรมร่วมกันอยู่ในโลกนี้

นกนางแอ่นบ้าน House Swallow (Hirundo rustica) เป็นตัวอย่างของนกย้ายถิ่น (migrants) ที่พบในประเทศไทยได้อย่างสม่ำเสมอในฤดูหนาว โดยจะเริ่มเข้ามาในราวปลายเดือนสิงหาคม และจะอยู่ไปจนถึงเดือนพฤษภาคม จึงทยอยกลับไปยังแหล่งอาศัยขยายพันธุ์ ซึ่งอยู่ในเขตอบอุ่นและเขตหนาวเหนือของโลก และไกลออกไปในดินแดนไซบีเรียตะวันออก บริเวณเส้นรุ้งที่ 71 องศาตะวันออก และนกชนิดเดียวกันนี้ปรากฏให้พบเห็นได้เกือบทั่วทุกดินแดนของโลก (Worldwide distribution) เช่น ทวีปยุโรป อาฟริกา เอเชีย อเมริกา และตอนเหนือของทวีปออสเตรเลีย เป็นนกที่ไม่ทำรังในเขตร้อน ในฤดูหนาวจะย้ายลงมาในแหล่งหากินที่อบอุ่นและมีอาหารสมบูรณ์กว่า อันได้แก่ บริเวณใกล้เส้นศูนย์สูตร จากการสำรวจเพื่อทราบเส้นทางการย้ายถิ่นของนก รายงานโดย Dr.H Elliott McClure (1968 No. FE 315-2 Migratory Animals Pathologcal Survey: 13) พบว่านกนางแอ่นบ้านจำนวนหนึ่งที่นำมาใส่ปลอกขา (bird banding) แล้วปล่อยจากกรุงเทพฯ ต่อมาได้พบในไซบีเรีย เกาหลีเหนือ – ใต้ ไต้หวัน และมลายู ตามลำดับ

นกนางแอ่นบ้าน มีขนาดประมาณนกกระจอก แต่ลำตัวผอมเพรียวกว่า ปีกเรียวยาวเมื่อโตเต็มวัย (adult) จะมีขนหาง 2 เส้นยาวออกไป และบนขนหางเส้นอื่น ๆ จะมีจุดขาวเรียงรายอยู่ทุกเส้นยกเว้น 3 เส้นกลาง บินได้รวดเร็วและคล่องแคล่ว ปากสั้น ฐานปากกว้าง เพื่อการจับแมลงที่บินในอากาศโดยเฉพาะ ส่วนบนลำตัวมีสีน้ำเงินเหลือบฟ้าปนม่วงเป็นมัน หน้าผาก คาง และคอสีน้ำตาลแดง ใต้คอมีแถบสีเข้มพาดข้ามหน้าอกส่วนบน ใต้ท้องเป็นสีขาว ชนิดย่อย Tytleri sp. ใต้ท้องเป็นสีน้ำตาลแดง หากินตามที่โล่งทั่วไป อยู่รวมเป็นฝูงใหญ่ ส่งเสียงจอแจ เกาะพักตามกิ่งไม้แห้ง สายไฟฟ้า อาคารสิ่งก่อสร้าง ทำรังตามอาคาร โดยใช้ดินเหนียวและหญ้าแห้งเป็นวัสดุ

เนื่องจากในธรรมชาติ จะไม่มีสิ่งที่สูญเปล่าไร้ค่าอยู่เลย ทุกอย่างมีค่ามีหน้าที่ความเกี่ยวข้องที่สัมพันธ์กัน อย่างหนาแน่น เมื่อนกนางแอ่นถูกกล่าวหาว่าทำบ้านเมืองสกปรกอย่างให้อภัยไม่ได้ แม้ว่าทุกครั้ง หลังจากที่มันกลับไปยังถิ่นอาศัยที่อยู่ในเขตอบอุ่นและเขตหนาวเหนือของโลกเพื่อทำรัง ไม่นานนักฤดูฝนก็นำฝนกลับมาชะล้างถนนจนไม่มีขี้นกนางแอ่นเหลืออยู่เป็นร่องรอยอีกเลย ซึ่งนับเป็นความเหมาะสมและพอดี แต่ลองคิดต่อไปว่าถ้าเมื่อวันหนึ่งเมื่อนกนางแอ่นถูกขับไล่ให้ออกไปจากเมืองอย่างหมดสิ้น เราอาจพบกับความเปลี่ยนแปลงซึ่งไม่มีผู้ใดปรารถนา คือ มีแมลง เหลือบ ลิ้น ยุง เล็ก ๆ ที่คนไม่เคยสนใจจะรู้จักมาก่อนทวีจำนวนมากขึ้นโดยไม่มีสิ่งใดควบคุม สร้างความเดือดร้อน รำคาญให้ผู้คนโดยทั่วไปจนไม่เป็นสุข เกิดการปราบปรามกันขนานใหญ่ และในที่สุดมนุษย์ก็แก้ปัญหาด้วยวิธีที่คุ้นเคยและคิดว่าฉลาดที่สุดโดยการพ่นยาฆ่าแมลง กันทั้งเมืองและเขตติดต่อ และวันนั้นก็สายไปที่จะคิดถึงนกนางแอ่นที่เคยบินอยู่ทั่วไปในท้องฟ้ากว้าง คูคลองข้างสลัม สี่แยกไฟแดง และในไร่นา...

ในเมือง Pleasantvill รัฐ Iowa สหรัฐอเมริกา มีการสร้างบ้านเล็ก ๆ เพื่อเป็นที่อาศัยของนกมาร์ตินสีม่วง Purple Martin (Progne subis) ซึ่งมีพฤติกรรมคล้ายนกนางแอ่นบ้านไว้ตั้งแต่เมื่อ 50 กว่าปีที่ผ่านมา และที่เมือง Griggsville รัฐ Illinois มีบ้านของนกมาร์ตินที่สร้างไว้รวมกันเป็นหอคอยสูงขึ้นไปหลายเมตรไว้บนเกาะกลางถนนในเมือง พร้อมมีป้ายเตือนให้ขับรถอย่างระมัดระวังไม่ให้ชนหอคอยสูงนี้ เนื่องจากชาวเมืองตระหนักและรู้ถึงคุณประโยชน์ของนกว่า ช่วยละจำนวนแมลงได้อย่างดี โดยเฉพาะยุง และมีป้ายบอกให้ทราบว่า ในฤดูหนึ่ง ๆ นกมาร์ตินที่อยู่นั้นสามารถช่วยกินยุงได้ถึง 2,500,000 ตัว จากตัวอย่างนี้แสดงให้เห็นถึงความเข้าใจเกี่ยวกับดุลยภาพของสิ่งแวดล้อมธรรมชาติ ซึ่งมีระบบควบคุมกันเองอย่างมีประสิทธิภาพและเอื้อประโยชน์มาถึงมนุษย์อย่างเหมาะสม ซึ่งยาฆ่าแมลงและสารเคมีทำลายแมลงก็มิจำเป็นต้องใช้ให้เกิดอันตรายต่อสิ่งมีชีวิตอันมีประโยชน์ทั้งมวลเลย

กมล โกมลผลิน
เม.ย. 2533